بیمه مهندسی؛ از مدیریت ریسک پروژه تا جبران خسارت های سنگین

آشنایی با انواع بیمه نامه های مهندسی

بیمه مهندسی از رشته های تخصصی بیمه های اموال است و خسارت های فیزیکی ناگهانی و پیش‌بینی ‌نشده ای را که در محدوده و مدت اعتبار بیمه نامه به پروژه های عمرانی، ساختمان ها، ماشین‌ آلات، تجهیزات و تأسیسات فنی وارد می شود، در چارچوب شرایط قرارداد جبران می کند. اهمیت این بیمه از آنجا ناشی می شود که دارایی های مهندسی، برخلاف بسیاری از اموال معمولی، در معرض ریسک هایی مانند عملیات اجرایی، نصب و راه اندازی، آزمایش فنی، فشار کاری، نقص ناگهانی مکانیکی یا الکتریکی و خطرات محیطی قرار دارند. به همین دلیل، بیمه نامه های مهندسی متناسب با نوع دارایی و مرحله فعالیت طراحی شده اند. در برخی از آن‌ها نیز می توان پوشش مسئولیت مدنی در قبال اشخاص ثالث را به عنوان بخش جداگانه یا پوشش تکمیلی پیش ‌بینی کرد؛ بنابراین نباید پوشش خسارت به خود پروژه را با بیمه مسئولیت اشخاص ثالث یکسان دانست.

از نظر مرحله فعالیت، بیمه های مهندسی معمولاً در دو گروه اصلی قرار می گیرند: بیمه های دوره احداث و بیمه های دوره بهره برداری. این تقسیم ‌بندی کمک می کند بیمه گذار بداند در زمان ساخت یا نصب به چه پوششی نیاز دارد و پس از راه اندازی پروژه، چه بیمه نامه ای باید از دارایی ها محافظت کند.

بیمه های دوره احداث

بیمه های دوره احداث برای پوشش خسارت های فیزیکی احتمالی در جریان ساخت، عملیات عمرانی، نصب، مونتاژ، آزمایش و راه اندازی صادر می شوند. دو بیمه نامه شناخته‌ شده این گروه عبارت اند از:

• بیمه تمام خطر پیمانکاران :(CAR)برای پروژه هایی مانند ساختمان سازی، راه سازی، پل، سد، تونل، شبکه های آب و فاضلاب و سایر عملیات عمرانی کاربرد دارد. موضوع بیمه می تواند کارهای در حال اجرا، مصالح و تجهیزات کارگاه و در صورت درج در بیمه نامه، اموال مجاور و مسئولیت در قبال اشخاص ثالث باشد.
• بیمه تمام خطر نصب :(EAR)برای نصب و مونتاژ ماشین‌آلات، خطوط تولید، تجهیزات نیروگاهی، پالایشگاهی، پتروشیمی، مخابراتی و تأسیسات صنعتی مناسب است. دوره آزمایش و راه اندازی و همچنین دوره نگهداری، در صورت پیش‌بینی در بیمه نامه یا الحاقیه، می تواند در محدوده پوشش قرار گیرد.

بیمه های دوره بهره برداری

پس از تکمیل پروژه و شروع استفاده عملیاتی، ریسک ها تغییر می کنند. در این مرحله، بیمه نامه های دوره بهره برداری برای محافظت از سازه ها، ماشین‌آلات و تجهیزات فعال به کار می روند. مهم ترین انواع متداول آن عبارت اند از:

• بیمه تمام خطر ماشین‌آلات و تجهیزات پیمانکاران :(CPM) برای ماشین‌آلات متحرک یا تجهیزات مورد استفاده پیمانکاران، مانند بیل مکانیکی، لودر، بلدوزر و گریدر.
• بیمه عیوب اساسی و پنهان ساختمان :(LDB) برای جبران خسارت های ناشی از عیوب اساسی و پنهانی که پس از ساخت آشکار می شوند؛ حدود و مدت آن تابع طرح و شرایط بیمه نامه است.
• بیمه سازه های تکمیل شده: (CECR) برای سازه های عمرانی تکمیل ‌شده و در حال بهره‌ برداری مانند پل، سد، تونل، راه، اسکله و خطوط انتقال.
• بیمه عدم‌النفع ناشی از شکست ماشین‌آلات: (MLOP) برای جبران زیان مالی ناشی از توقف فعالیت یا تولید، مشروط به اینکه توقف در پی خسارت فیزیکی تحت پوشش بیمه شکست ماشین‌آلات رخ داده باشد.
• بیمه فساد کالا در سردخانه :(DOS) برای جبران فساد یا آسیب کالاهای سردخانه ای در پی خرابی یا شکست تجهیزات سرمایشی، مطابق شرایط بیمه نامه؛ این پوشش در بازار معمولاً به بیمه شکست ماشین‌آلات وابسته است.
• بیمه شکست ماشین‌آلات: (MB) برای خسارت ناگهانی و پیش‌بینی نشده ناشی از عیوب مکانیکی یا الکتریکی ماشین‌آلات و تجهیزات نصب شده.
• بیمه تجهیزات الکترونیک (EE) :برای خسارت فیزیکی ناگهانی به تجهیزات الکترونیکی، رایانه ای، مخابراتی، پزشکی، آزمایشگاهی و سامانه های کنترلی.

در نتیجه، انتخاب نوع بیمه مهندسی باید با توجه به موضوع بیمه و مرحله ای انجام شود که دارایی در آن قرار دارد؛ بیمه تمام خطر پیمانکاران و تمام خطر نصب جایگزین بیمه های بهره برداری نیستند و بیمه شکست ماشین‌آلات نیز برای پوشش ریسک‌های مرحله ساخت طراحی نشده است.

کلوزهای بیمه مهندسی

کلوز یا شرط الحاقی، بندی تکمیلی است که به متن اصلی بیمه نامه اضافه می شود تا دامنه پوشش، محدودیت ها، تعهدات یا نحوه اجرای قرارداد را دقیق تر کند. بعضی کلوزها پوشش را توسعه می دهند، برخی آن را محدود می کنند و گروهی نیز شرایط اجرایی خاصی را تعیین می کنند. به همین دلیل، شماره یک کلوز به تنهایی برای تشخیص تعهد بیمه‌گر کافی نیست و باید متن کامل آن، نسخه مورد استفاده شرکت بیمه و ارتباط آن با بیمه نامه اصلی بررسی شود.

کلوز ۰۰۲؛ پوشش مسئولیت متقابل (Cross Liability)

مهم ترین کلوز مرتبط با مسئولیت در بیمه نامه های تمام خطر مهندسی، کلوز ۰۰۲ یا مسئولیت متقابل است. در پروژه هایی که چند شخص یا مجموعه، مانند کارفرما، پیمانکار اصلی و پیمانکاران فرعی، در جدول بیمه نامه به عنوان بیمه شده نام برده شده اند، این کلوز مقرر می کند مسئولیت هر یک از بیمه شدگان در برابر دیگری، در محدوده بخش مسئولیت اشخاص ثالث، چنان بررسی شود که گویی برای هر کدام بیمه نامه جداگانه ای صادر شده است. برای مثال، اگر عملیات یک پیمانکار فرعی به اموال شخص ثالثِ متعلق به یکی از بیمه شدگان دیگر خسارت وارد کند، امکان بررسی مطالبه تحت این کلوز وجود دارد؛ البته فقط در حدود مسئولیت قانونی، سقف تعهد و استثنائات مقرر.

کلوز مسئولیت متقابل، پوشش نامحدود بین طرف های پروژه ایجاد نمی‌کند. خسارت به اموال موضوع بخش اول بیمه نامه و صدمات کارکنانی که باید تحت بیمه های حوادث ناشی از کار یا مسئولیت کارفرما قرار گیرند، معمولاً از تعهد این کلوز خارج است. همچنین مجموع تعهد بیمه‌گر از سقف مندرج در بیمه نامه تجاوز نمی کند و ممکن است برای فعال شدن کلوز، حق بیمه اضافی دریافت شود.

کلوزهای مرتبط با دوره نگهداری و سایر شرایط تکمیلی

در کنار کلوز ۰۰۲، برخی شروط دیگر نیز در پروژه‌های مهندسی اهمیت دارند؛ هرچند همه آن‌ها "کلوز مسئولیت"محسوب نمی‌شوند. کلوز ۰۰۳ معمولاً دوره نگهداری ساده یا بازدیدهای نگهداری را پوشش می دهد و کلوز ۰۰۴ برای دوره نگهداری گسترده به کار می رود. در پوشش ساده، تمرکز بر خسارتی است که پیمانکار هنگام انجام تعهدات دوره نگهداری وارد می‌کند؛ در پوشش گسترده، خسارت هایی که منشأ آن‌ها در دوره احداث یا نصب بوده اما در دوره نگهداری آشکار می شوند نیز ممکن است با رعایت شرایط کلوز پوشش داده شوند. کلوز ۰۰۱ در برخی فرم ها به پوشش اعتصاب، شورش و بلوا مربوط است. در مقابل، کلوزهایی مانند ۰۱۲ یا ۰۱۴ در فهرست های متداول ممکن است به استثنای مسئولیت ناشی از طوفان یا استثنای تروریسم مربوط باشند و نباید آن‌ها را پوشش مسئولیت تلقی کرد.

پس هنگام بررسی کلوزهای بیمه مهندسی، بهتر است به جای اتکا به شماره، عنوان و متن دقیق الحاقیه مطالعه شود. شماره‌گذاری و حتی دامنه شروط در فرم ها و شرکت های مختلف ممکن است متفاوت باشد.

جدول کلوزهای مشترک بیمه های مهندسی

بررسی پوشش های بیمه مهندسی

بیمه نامه های مهندسی، به ویژه بیمه های تمام خطر، معمولاً بر مبنای جبران خسارت فیزیکی ناگهانی و پیش بینی‌ نشده تنظیم می شوند؛ یعنی اصل بر پوشش خطراتی است که در متن بیمه نامه صراحتاً مستثنا نشده اند. با این حال، عبارت (تمام خطر) به معنی پوشش هر نوع زیان در هر شرایطی نیست. نوع بیمه نامه، محل وقوع حادثه، مدت اعتبار، فرانشیز، حدود تعهد و استثنائات تعیین می کند که یک خسارت واقعاً قابل جبران است یا خیر.

نمونه خطرات و خسارت های قابل پوشش

• آتش‌سوزی، صاعقه و انفجار؛
• سیل، طغیان آب، طوفان، بارندگی شدید و برخی خطرات طبیعی دیگر، در حدود پوشش انتخاب شده و شرایط محل؛
• زلزله، رانش یا نشست زمین، در صورت درج و عدم استثنای آن در بیمه نامه؛
• سقوط یا برخورد اجسام، سقوط هواپیما یا وسایل نقلیه، متناسب با نوع بیمه نامه؛
• سرقت یا دزدی، در صورتی که نوع سرقت و شرایط حفاظتی مورد قبول بیمه گر باشد؛
• خطای انسانی، بی احتیاطی یا عدم مهارت در مواردی که شرایط بیمه نامه آن را مستثنا نکرده باشد؛
• شکست ناگهانی مکانیکی یا الکتریکی در بیمه نامه های مربوط به ماشین‌آلات؛
• خسارت به اشخاص ثالث، در صورتی که بخش مسئولیت مدنی یا کلوز مربوط در بیمه نامه درج شده باشد؛
• هزینه های اضافی مانند برداشت ضایعات، حمل سریع یا اضافه کاری، در صورت خرید و درج پوشش تکمیلی.

مواردی که معمولاً از پوشش خارج اند

• استهلاک، فرسودگی تدریجی، خوردگی، زنگ زدگی و افت طبیعی کیفیت بر اثر استفاده معمول؛
• خسارت عمدی بیمه گذار یا اشخاصی که با تبانی یا دستور او عمل کرده اند؛
• هزینه اصلاح یا تعویض قسمت معیوب ناشی از طراحی، مصالح یا اجرای معیوب؛ البته خسارت تبعی به بخش سالم ممکن است بسته به شرط عیب و متن بیمه نامه وضعیت متفاوتی داشته باشد؛
• جنگ، تهاجم، شورش های مشمول استثنا، تروریسم یا خطرات هسته ای، مگر آنکه پوشش خاصی به طور معتبر اضافه شده باشد؛
• خسارت های ناشی از استفاده خارج از ظرفیت، بهره برداری برخلاف دستور سازنده یا نگهداری نامناسب، در حدود استثنائات بیمه نامه؛
• جریمه های قراردادی، خسارت تأخیر، کاهش ارزش بازار، از دست رفتن مشتری یا سایر زیان های صرفاً مالی که پوشش مستقلی برای آن ها خریداری نشده باشد؛
• نقص موجود پیش از شروع بیمه، عیب شناخته شده یا خسارتی که پیش از تاریخ آغاز پوشش رخ داده است؛
• هزینه های تعمیر و نگهداری عادی و تعویض قطعات مصرفی، مگر آنکه حادثه تحت پوشش سبب خسارت قابل جبران شده باشد.

یک نکته کاربردی : خسارت فیزیکی واردشده به دستگاه با زیان ناشی از توقف تولید آن تفاوت دارد. بیمه شکست ماشین‌آلات معمولاً به خسارت خود دستگاه می پردازد؛ اما برای جبران بخشی از زیان ناشی از توقف فعالیت، باید بیمه عدم‌النفع ناشی از شکست ماشین آلات و دوره غرامت آن جداگانه بررسی شود. همین طور پوشش مسئولیت اشخاص ثالث به معنی بیمه بودن خود به ‌خودی کارکنان پروژه نیست و مسئولیت کارفرما در قبال کارکنان معمولاً به بیمه نامه جداگانه نیاز دارد.

جدول اصطلاحات مهم و کاربردی در بیمه مهندسی

آشنایی با اصطلاحات بیمه مهندسی به بیمه‌گذار کمک می کند هنگام استعلام، مقایسه پیشنهادها و بررسی خسارت، برداشت دقیق ‌تری از تعهدات بیمه گر داشته باشد. مهم ترین اصطلاحات عبارت اند از: